نوع مقاله : ترجمه

نویسندگان

• فرشید نوروزی ¹
• حمیدرضا آریانفر ²

¹ دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

² استادیار، بنیاد ایرانشناسی، تهران، ایران

چکیده

این مقاله به بررسی جنبه‌های گوناگون بیع شرط و سایر انواع وام در ایران دوره قاجار (۱۱۷۵–۱۳۰۴ هجری شمسی) می‌پردازد. در فقه اسلامی، ربا به‌طور کلی ممنوع اعلام شده بود؛ اما فقهای شیعه با تکیه بر استدلال‌های خاص، راه‌هایی برای مشروع ساختن وام‌دهی با بهره (نفع) یافتند که به واسطه آن معاملات مالی پیچیده‌تری شکل گرفت. در این پژوهش، علاوه بر تحلیل قواعد فقهی مربوط، نحوه انجام این معاملات در عمل و ویژگی‌های خاص حقوقی و اقتصادی آن‌ها در بستر جامعه قاجار مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور، سه گروه از اسناد بیع شرط موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملّی ایران استخراج و تحلیل شده است تا روند هر معامله، تفاوت‌های میان انواع قراردادها و تاثیرات آن‌ها بر جریان اقتصادی آن زمان شفاف شود. این اسناد، تصویری دقیق از چگونگی شکل‌گیری توافقات مالی، نحوه تنظیم قراردادها، و نقش دادگاه‌های شرعی در تایید و نظارت بر این معاملات ارائه می‌دهند. اگرچه معاملات مشابهی با ویژگی‌هایی نزدیک در سایر مناطق اسلامی و مذاهب فقهی نیز وجود داشته‌اند، اما شیوه‌های حقوقی فقهای شیعه در ایران، به‌ویژه در دوره قاجار، به دلیل شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خاص آن دوره، ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های حقوقی منحصر به فردی را نشان می‌دهد. بنابراین، مطالعه این نوع معاملات نه تنها از منظر فقهی بلکه از دیدگاه تاریخ اقتصادی و حقوقی ایران اهمیت قابل توجهی دارد و می‌تواند به فهم بهتر تعامل میان شرع و اقتصاد در دوره مذکور کمک کند.

کلیدواژه‌ها

• فقه اسلامی
• عقد بیع
• حقوق
• تشیع
• ایران دوره قاجار

عنوان مقاله [English]

Conditional Sales and Other Types of Loans in Qajar Iran

نویسندگان [English]

• فرشید نوروزی ¹
• Hamidreza Aryanfar ²

¹ Ph.D. in Iranian Islamic History, Payam Noor University, Tehran, Iran.

² assistant professor, Iranology Foundation, Tehran, Iran

چکیده [English]

This article examines various aspects of bayʿ-i sharṭ (conditional sale) and other forms of loans in Qajar Iran (1796–1925 CE / 1175–1304 SH). In Islamic jurisprudence, riba (usury) was generally prohibited; however, Shia jurists, relying on specific legal reasoning, devised ways to legitimize lending with profit (interest), which led to the development of more complex financial transactions. This study not only analyzes the relevant fiqh principles but also investigates how these transactions were actually conducted and their particular legal and economic characteristics within Qajar society. To this end, three groups of bayʿ-i sharṭ documents from the National Archives and Library of Iran have been extracted and analyzed to clarify the process of each transaction, the differences among various contract types, and their impact on the economic flow of the time. These documents provide a detailed picture of how financial agreements were formed, how contracts were drafted, and the role of Sharia courts in approving and supervising such transactions. Although similar transactions with comparable features existed in other Islamic regions and jurisprudential schools, the legal methods employed by Shia jurists in Iran—especially during the Qajar era—reflect unique legal complexities and characteristics shaped by the specific political, economic, and cultural conditions of that period. Therefore, studying these types of transactions is significant not only from a jurisprudential perspective but also from the standpoint of Iranian economic and legal history, helping to better understand the interaction between Islamic law and the economy during that era.

کلیدواژه‌ها [English]

• Islamic Law
• sale contract
• law
• Shiʿism
• Qajar Iran