https://naq.nlai.ir/ آرشیو ملی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://naq.nlai.ir/article_3311.html ارزشیابی مجدد، فرایند بازنگری در تصمیمات ارزشیابی گذشته برای تعیین منابع آرشیوی‌ای است که دیگر برای نگهداری دائمی در آرشیو مناسب نیستند. فرایندهای تصمیم‌گیریِ ارزشیابی مجدد، محدوده و پایه و اساس ارزشیابی مجدد را مشخص می‌کنند؛ محتوا و زمینة منابع را به‌طور سیستماتیک بررسی می‌کنند؛ و مستندات مربوط به منشأ، اهدا و دریافت اسناد را مورد بازبینی قرار می‌دهند. ارزشیابی مجدد درنهایت به تصمیم‌گیری دربارهً نگهداری منابع و یا حذف دائمی آنها از آرشیو از طریق فرایند باز انتقال منجر می‌گردد.این مقاله به بررسی زمینه و مفهوم ارزشیابی مجدد و خلاصۀ نظریات مختلف درباره این موضوع می‌پردازد. نویسنده اشاره می‌کند که اگرچه لئونارد راپورت، ارزشیابی مجدد را کارکردی برای مدیریت مجموعه‌های آرشیوی می‌دانست، برخی دیگر مانند بِنِدیکت با به‌چالش‌کشیدن ارزشیابی مجدد و پیامد آن باز انتقال، این دو را تضعیف‌کنندۀ اصول آرشیوی اولیه می‌دانستند. ارزشیابی مجدد پس‌ازآن با بررسی‌ها و مطالعات موردی دیگر روی نظریه، عمل و اصول اخلاقی دنبال شد که اکثریت آن‌ها نسبت به این مفهوم نظر مثبت داشتند. مقاله در ادامه با استفاده از «دستورالعمل ارزشیابی مجدد و باز انتقال» انجمن آرشیوداران آمریکا (سال 2012) فرایند ارزشیابی مجدد را تشریح می‌کند و در پایان به این نتیجه می‌رسد که باوجود جنجال‌های گذشته، ارزشیابی مجدد، مفهومی کاربردی برای آرشیوداران در مدیریت مسئولانة مجموعه‌هاست. ارزشیابی مجدد «عملی خلاقانه و پیچیده است» که زمانی که دامنه و منطق انجام آن تعریف شود و تصمیمات به‌طور سیستماتیک، عملی و به‌دقت مستند شوند، امکان پالایش و تقویت دارایی‌ها را فراهم می‌آورد. https://naq.nlai.ir/article_3312.html در دورۀ قاجار، بیوتات سلطنتی مشتمل بر بخش‌هایی مانند صندوق‌خانه، عکاس‌خانه، اسلحه‌خانه، آبدارخانه، شربت‌خانه، فراش‌خانه و کشیک‌خانه وظیفۀ خدمت‌رسانی و تأمین نیازهای شاهان قاجار را برعهده داشت. هر یک از این بخش‌ها برای رفع یکی از نیازهای شاهان قاجار تأسیس شده بود و مضاف بر این، هر کدام تجلی شکوه و عظمت پادشاهی نیز بودند. عکاس‌خانۀ مبارکه وظیفه عکاسی برای شاه را بر عهده داشت و از طرفی انواع مختلف دوربین و ملزومات عکاسی در آن نگهداری می‌شد. اسلحه‌خانۀ مبارکه سلاح‌های نفیس و گرانبهای شاهان را نگهداری می‌کرد. صندوق‌خانۀ مبارکه وظیفۀ تأمین خلعت‌های سلطنتی را بر عهده داشت و شمار زیادی اشیاء سلطنتی و جواهرات در آن نگهداری می‌شد. در اسناد مالی سال 1318 قمری، همزمان با سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار، از گاودارخانه به عنوان یکی از بخش‌های بیوتات سلطنتی نام برده شده است، در حالی که در سایر منابع نامی از آن نیست. در این مقاله تلاش خواهیم کرد با تحلیل و بررسی اسناد مالی به این سوال پاسخ دهیم که گاودارخانۀ مبارکه در دورۀ قاجار با چه هدفی تأسیس شد و چه کارکردی داشت؟یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گاودارخانۀ مبارکه حدوداً در سال 1318 قمری همزمان با سلطنت مظفرالدین‌شاه به منظور نگهداری گاوهای سلطنتی و تهیۀ کره فرنگی برای صبحانۀ شاه قاجار تأسیس و پس از مرگ شاه (1324 ق) منحل شد. https://naq.nlai.ir/article_3313.html عریضه‌ها یکی از منابع مهم اسنادی به شمار می‌روند. عریضه نامه ای است که حاوی خواسته، مطالبه و یا دادخواست باشد که از سوی مردم معمولی به یک مقام دولتی ارائه می‌گردد. نگارش این نوع نامه‌ها سابقه ای بسیار کهن دارد. ما در این مقاله با گزینش 23 عنوان عریضه از زنان اصفهانی در دوران پهلوی و بازنویسی و تحلیل آنها تلاش داریم به گوشه‌هایی از زندگی زنان آن دوران پی برده و از خلال این عریضه‌ها روزگار و شرایط زندگی مردمان آن زمان را ترسیم کنیم. این عرایض در بازه زمانی 1310 تا 1339ش نوشته شده و عموماً مخاطب آن استاندار یا فرماندار اصفهان است. همه آنها در گنجینه سازمان اسناد ملی نگهداری می‌شوند. هدف از این مقاله آن است که از دریچه این اسناد، زندگی و روزگار زنان اصفهانی به تصویر کشیده شود. نتیجه این بررسی آن بود که زنان اصفهانی معاصر در این عریضه‌ها هم بیشتر بر نقش زنانه خود که در قالب مادر و همسر می‌باشد، به ایفای وظیفه پرداخته اند. در میان سطور این عرایض بیست و سه گانه نیز تصاویری از اصفهان آن روزگار به دست داده شده است. روش کار ما جستجو، بازنویسی و تحلیل این اسناد و تنظیم آنها بر اساس خط زمان بوده است. https://naq.nlai.ir/article_3315.html دارالمعلمات در سال ۱۲۹۷ شمسی به‌منظور تربیت معلمان زن برای مدارس دخترانه تأسیس شد و نقش مهمی در نهادینه‌سازی آموزش زنان در ایران ایفا کرد. در سال ۱۳۰۳، وزارت معارف تصمیم به استخدام یک زن خارجی برای مدیریت این نهاد آموزشی گرفت؛ تصمیمی که با انتخاب مادام هلن هس از کشور فرانسه به اجرا درآمد. هلن هس به‌مدت حدود یک دهه، از واپسین سال‌های دوره قاجار تا میانه دوره پهلوی اول، مدیریت دارالمعلمات را بر عهده داشت. با وجود اهمیت جایگاه او در تاریخ آموزش زنان، اطلاعات موجود درباره زندگی، نحوه استخدام و عملکرد او بسیار محدود است. این پژوهش با تکیه بر اسناد تاریخی، نشریات و مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی می‌کوشد تصویری روشن‌تر از حضور حرفه‌ای هلن هس در ایران و تأثیر او بر نظام آموزشی آن دوره ارائه دهد.یافته‌های این پژوهش نشان داد مادام هلن هس نقش مهمی در مدیریت در دارالمعلمات را ایفا کرده و بر همین اساس هم قرارداد او چندین بار تمدید شده است. از سوی دیگر مادام هس با تدریس در دارالمعلمات و انتشار مقالات دربارة آموزش زن نقش فعالی در آموزش نوین ایفا کرده است. https://naq.nlai.ir/article_3316.html این مقاله به بررسی جنبه‌های گوناگون بیع شرط و سایر انواع وام در ایران دوره قاجار (۱۱۷۵–۱۳۰۴ هجری شمسی) می‌پردازد. در فقه اسلامی، ربا به‌طور کلی ممنوع اعلام شده بود؛ اما فقهای شیعه با تکیه بر استدلال‌های خاص، راه‌هایی برای مشروع ساختن وام‌دهی با بهره (نفع) یافتند که به واسطه آن معاملات مالی پیچیده‌تری شکل گرفت. در این پژوهش، علاوه بر تحلیل قواعد فقهی مربوط، نحوه انجام این معاملات در عمل و ویژگی‌های خاص حقوقی و اقتصادی آن‌ها در بستر جامعه قاجار مورد بررسی قرار گرفته است. برای این منظور، سه گروه از اسناد بیع شرط موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملّی ایران استخراج و تحلیل شده است تا روند هر معامله، تفاوت‌های میان انواع قراردادها و تاثیرات آن‌ها بر جریان اقتصادی آن زمان شفاف شود. این اسناد، تصویری دقیق از چگونگی شکل‌گیری توافقات مالی، نحوه تنظیم قراردادها، و نقش دادگاه‌های شرعی در تایید و نظارت بر این معاملات ارائه می‌دهند. اگرچه معاملات مشابهی با ویژگی‌هایی نزدیک در سایر مناطق اسلامی و مذاهب فقهی نیز وجود داشته‌اند، اما شیوه‌های حقوقی فقهای شیعه در ایران، به‌ویژه در دوره قاجار، به دلیل شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی خاص آن دوره، ویژگی‌ها و پیچیدگی‌های حقوقی منحصر به فردی را نشان می‌دهد. بنابراین، مطالعه این نوع معاملات نه تنها از منظر فقهی بلکه از دیدگاه تاریخ اقتصادی و حقوقی ایران اهمیت قابل توجهی دارد و می‌تواند به فهم بهتر تعامل میان شرع و اقتصاد در دوره مذکور کمک کند. https://naq.nlai.ir/article_3317.html کتابخانۀ ملی ایران از بدو تأسیس در سال 1316ش. تاکنون، علاوه بر اینکه اکثر مدیران و رؤسای آن شخصیت‌های برجسته و فاخری بودند؛ کارمندان، کارشناسان و متخصصان فرهیخته‌ای دیگری را نیز در کارنامه‌اش دارد که در مقطعی میزبان آنها بوده است. یکی از این شخصیت‌های فرهیخته و دانشمند شادروان دکتر محمدعلی شیخ (1308-1396) است که در زمان سکانداری کتابخانۀ ملی ایران توسط استاد ایرج افشار، حدود یک سال و هشت ماه (1341-1343) در بخش نسخ خطی کتابخانۀ ملی با استاد انوار در کتابخانه ملی ایران همکاری نموده و در انتشار جلد اول فهرست نسخ خطی نقش کلیدی داشته است. در این راستا اسنادی در پروندۀ دکتر محمدعلی شیخ در ادارۀ بایگانی «مدیریت منابع انسانی و پشتیبانی» دانشگاه شهید بهشتی موجود است که قطعاً در تدوین تاریخچۀ کتابخانۀ ملی ایران حائز اهمیت است. معرفی و ارائه این اسناد در این نوشتار، تقارن حضور سه شخصیت برجستۀ کتابخانۀ ملی ایران (استاد ایرج افشار، استاد سیدعبدالله انوار و استاد محمدعلی شیخ) را در سال‌های 1341 و 1342 - که آخر سال‌های فعالیت کتابخانۀ ملی ایران در ذیل وزارت فرهنگ و هنر است - به نمایش گذاشته است. https://naq.nlai.ir/article_3318.html هدف این پژوهش، بررسی روش تمیزکاری کاغذهای تاریخی با استفاده از فناوری لیزر است. در این مطالعه، تأثیر تابش لیزر بر بازتاب نوری کاغذ، مقاومت در برابر شکست و میزان اسیدیته (pH) مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین، زبری سطح کاغذ پیش و پس از تیمار لیزری (تمیزکاری) با بهره‌گیری از میکروسکوپ نوری و میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) تحلیل شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که به‌کارگیری ترکیبی از روش «ریز ماشین‌کاری چندپالسی » [1] با اسکن پرسرعت پرتوهای لیزر، می‌تواند ایمنی بالایی را در فرایند تمیزکاری کاغذ فراهم کند. بر اساس یافته‌ها، پارامترهای مناسب تابش لیزر برای دستیابی به تمیزکاری مؤثر و ایمن شامل چگالی توان در حدود ‎2 × 105‎ وات بر سانتی‌متر مربع، طول موج 06/1 میکرومتر و نرخ تکرار پالس 20 کیلوهرتز است؛ همچنین سرعت اسکن پرتو لیزر در بازۀ 200 تا 500 میلی‌متر بر ثانیه قرار دارد. در پایان، روش تمیزکاری انتخابی با لیزر به‌عنوان رویکردی مناسب برای حفاظت و مرمت کتاب‌ها و اسناد تاریخی پیشنهاد می‌شود. این نوع تمیزکاری انتخابی از طریق کنترل دقیق مسیر حرکت پرتوهای لیزر امکان‌پذیر است.