استادیار گروه گرافیک، دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
چکیده
خط در خاور نزدیک قدیم، برای ثبت فعالیت‌های اقتصادی اختراع شد. مدارکی درباره مراحل اولیه خط در شوش، چغامیش، گودین‌تپه در غرب ایران، اوروک و نینوا در بین‌النهرین و تل برک در شمال سوریه به دست آمده است. بیشتر آن‌ها را می‌توان تا اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد، تاریخ‌گذاری کرد. پرسش اصلی این پژوهش این است که نشانه‌های خطی کتیبه‌های ایلامی کدام است؟ و شکل‌های تطوریافته آن، در اسناد خطی دورۀ اسلامی را چگونه می‌توان شناسایی کرد؟ هدف از پژوهش حاضر آشنایی با خطوط ایلامی به عنوان ریشه و اساس بسیاری از نشانه‌های خطی در دوران پس از آن و چگونگی نمود آن‌ها بر اسناد دورۀ اسلامی است که به روش توصیفی-تحلیلی بررسی می‌شود. روش گردآوری مطالب کتابخانه‌ای از طریق فیش‌برداری و تصویرخوانی است. براساس نتایج تحقیق می‌توان گفت اگرچه با تحولات خطوط و پیدایش خط میخی، نشانه‌های خط مخطط ایلامی در نگارش متون به کار نرفته‌اند، اما تداوم حیات این نشانه‌ها را در متون طلسمین ایرانی می‌توان نشان داد. در این اسناد حداقل ۳۸ نشانۀ مشترک وجود دارد که شباهت آن‌ها با نشانه‌های ایلامی غیرقابل‌انکار است. اندک تفاوتی میان نشانه‌های لایقرایی با نشانه‌های ایلامی وجود دارد و آن افزوده شدن علائمی، مانند نقطه یا خط است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که اساس طراحی برخی از حروف خطوط لایقرایی، خطوط کهن پیشاایلامی و مخطط ایلامی است.
آرشیو ملی